Dạo đó, tôi đi học và làm việc ở Tiệp Khắc về. Tôi đến ngay với anh Quang Dũng. Tôi vốn mê những con người tài hoa của Hà Nội và đặc biệt mến yêu anh. Tôi mời anh đi chơi. Tôi đưa anh đến hiệu cao lâu Nghi Xuân. Chủ hiệu là cô gái người Hoa, gốc Giang Nam tên là Bồi Phượng. Cô là học trò cũ của tôi nên chúng tôi được đặc biệt mời lên gác. Bồi Phượng tự tay làm cho chúng tôi những món ăn đặc biệt nhất.

Sau bữa ăn, anh Dũng bảo tôi cùng anh về bãi Phúc Xá. Tới đây, chúng tôi sà vào một chiếu xẩm bên gốc bàng. Cạnh đó là mấy quán nước và mấy quán tạp hóa. Bác xẩm vừa kéo nhị vừa hát, bà vợ đánh trống con một mặt và hát phụ vào. Thỉnh thoảng bác xẩm lại ngừng hát và đi mấy nét “thu không” dào dạt, bâng khuâng và ngơ ngác. Lúc này, khách đã vãn, bác bảo vợ: “Hôm nay vắng khách bên sông sang”. Anh Quang Dũng bảo tôi ngồi xuống chiếu rồi nói: “Bác xẩm ạ… chúng tôi nhờ bác hát cho vài đoạn thơ theo các làn điệu xẩm của bác…”.

– Được ạ.

– Nhưng trước hết chúng tôi xin biếu bác một số tiền đã rồi mới “văn nghệ” sau.

– Không cần đâu.

Tôi đưa bác xẩm một số tiền kha khá, nhét vào túi bác. Bác hỏi: “Hai thầy trò thích nghe xẩm à?”

– Vâng. Thích lắm. Chúng tôi muốn tìm hiểu về cái nghệ thuật độc đáo này.

– Thì ra, cũng còn nhiều người yêu chúng tôi…

– À, xin hỏi tên bác là gì?

– Nguyễn Văn Được, gốc Nam Định… lang bạt kỳ hồ khắp nơi rồi dạt về đây. Tên là Được mà chẳng được gì cả…

– Bác có giọng hát hay. Tiếng nhị của bác hấp dẫn và nghe rất lạ… Bác tài hoa đấy…

– À… thôi thế này, hôm nay vắng khách, tôi mời thầy trò ông về cái lều nhà tôi ở gần đây thôi. Hàn gia ở mái tây hiên…

– Thế thì quý quá. Cám ơn bác.

Thế là, chúng tôi theo bác Được về lều của bác.

Bác Được kể qua loa về cuộc đời mình.

Ngày xưa, gia đình tôi cũng khá giả nên có được học hành đôi chút. Nhưng tính tôi thích rong chơi và thích đi nơi này nơi khác. Mãi sau mới trở về quê thì lại đúng vào lúc cửa nhà sa sút. Cái kiểu hơi giống như trong truyện Kiều:

Hỏi ông, ông mắc tụng đình

Hỏi nàng, nàng đã bán mình chuộc cha…

Tôi lại vấp phải trận ốm thập tử nhất sinh rồi bị mù cả hai mắt. Trong làng có ông xẩm tên là ông Tô Liên thương hại tôi, cho tôi đi theo học nghề. Ông lại cho tôi một cây nhị. Tôi học kéo nhị và học hát rất nhanh. Ít lâu sau, ông Tô Liên bị ốm, tôi phải trổ tay nghề, giúp đỡ thầy dạy. Và tay nghề của tôi đã làm xiêu lòng cô con gái của thầy tôi: cô Tân. Rồi chúng tôi trở thành vợ chồng. Tôi tiếc cho cô gái, người con gái sáng mắt lại nhan sắc.

Rồi bác Được vớ lấy cây nhị lên dây, vừa kéo nhị vừa hát bài “Hành Vân”. Bác bảo: “Cái anh Hành Vân này ấy mà cứ run rẩy cung bậc một và… thao thức đến ngàn năm”. Sau đó, bác giải thích cho chúng tôi đủ các làn điệu xẩm: Xẩm chợ, xẩm soan, xẩm huê tình, xẩm nhà trò, xẩm thập âm, xẩm tàu điện… Nói đến đâu, bác minh họa đến đấy. Bác Được gái giữ phách, đánh trống một mặt. Thỉnh thoảng lại đế vào vài câu rất có duyên. Bác phấn khởi hẳn lên, lắc lư, nhún nhảy như bị ốp đồng. Lời hát của bác Được thì đủ cả các lời cổ rồi đến những: “Anh Khóa, Trấn thủ lưu đồn, nửa thương bác mẹ, nửa sầu đôi nơi, con sông xanh”… rồi đến cả Trăng sáng vườn chè, Lỡ bước sang ngang

Chúng tôi được thưởng thức một bữa xẩm mỹ mãn. Anh Dũng nói: “Rất cám ơn hai bác. Bây giờ tôi xin đọc mấy đoạn thơ, nhờ các bác hát và phổ nhạc cho theo kiểu xẩm. Thơ này nói về con sông Hồng chảy trước mặt chúng ta. Mà ngay chỗ chúng ta ngồi đâu cũng là bãi cát sông Hồng.” Anh đọc lên:

Sông Hồng Hà, xa xưa đời cổ tích

Vua Thủy Tề dâng nước, đánh Sơn Tinh

Núi và sông tranh nhau một chuyện tình

Gầm thét, phong ba…

Bác Được nhẩm nhẩm rồi hát theo giọng xẩm. Bác hát một, hai lần rồi hỏi: “Thơ của ông đấy à?

– Của ông bạn tôi.

– Nào, ông đọc tiếp đi để tôi nhập tâm.

Và anh Dũng lại đọc tiếp bài thơ.

Bác Được phải hát đi hát lại mấy lần rồi mới xâu chuỗi thành một mạch nối tiếp nhau như thể những dòng sông nhỏ chảy vào sông lớn. Bác hát say sưa, hăm hở. Tiếng nhị của bác thiết tha, có hồn hơn mọi ngày. Anh Dũng đề nghị bác nghỉ một lát. Bác Được gỡ cặp kính đen ra, lau mắt và nói: “Hát lên được những câu này thật là sung sướng. Tôi thích nhất cái chỗ:

Hồn nước mang theo gót vạn chùng

Người đi không mấy người trở lại 

Non nước ngân vang tưng bừng vĩ đại 

Ơn Người một buổi đã qua sông…

Thế là ngày mai tôi có thêm những câu hát mới… Ngồi bên sông Hồng, hát về sông Hồng… Thật là sung sướng…mà… tôi khóc đấy ông ạ.

– Vâng, tôi cũng khóc… Bây giờ chúng tôi xin cảm ơn hai bác.

Xin gặp lại vào một lần khác. Tôi đưa thêm cho bác Được gái một ít tiền nữa. Bác gạt tay: “Không được. Các ông cho nhiều rồi…”.

Gió sông Hồng thổi dào dạt. Nước sông đỏ ngầu. Phía trên, lấp lánh cây cầu Long Biên ẩn hiện, dưới sông, bóng chiều hoàng hôn đang dần xuống…

NSƯT Xuân Hoạch

(*) Chú thích: Những câu thơ kể trên là thơ của nhà thơ Quang Dũng đã được viết thành một bài thơ dài mang tên: “Bài thơ sông Hồng”.

Tác giả: Lý Khắc Cung

Ảnh: Báo Hà Nội Mới

Advertisements